نامه‌های جاودانه
تاریخ انتشار : دوشنبه ۳۱ فروردين ۱۳۹۴ ساعت ۰۷:۴۸
 
چكيده

در بررسي پدیده‌های ادبي، موضوع وقايع تاريخي و اجتماعي، اهميت فراواني دارد. به همين علت در بحث‌های تئوري ادبيات، مقولۀ جامعه شناسي ادبيات و ادبيات تاريخي موضوعيت پيدا می‌کند. مفهوم نوع در تئوري انواع در دوره‌های مختلف و پس از ظهور وقايع و شخصیت‌های مهّم تغيير می‌کند. پديدۀ جنگ در عصر حاضر بر مقوله‌های فكري و به تبع آن، مقوله‌های ادبي تأثير بسيار ژرفي گذاشته است. اين پديده، به عنوان عامل بسيار مهمي در تحولات ادبي بايد بررسي و شناخته شود.

يكي از نوع‌های ادبي كه با شروع جنگ، در عصر حاضر تولدي دوباره يافته است، قالب ادبي وصيت نامه است. وصيت نامه در ادبيات فارسي و در کتاب‌های «انواع ادبي»، هنوز به عنوان قالبي مستقل، معرفي نشده است، درحالي كه اين قالب نوشتاري در دوران هشت سال دفاع مقدس هزاران بار استفاده شد و در برانگيختن جوانان براي ادامۀ جنگ و نهادينه كردن آرمانهاي انقلاب، نقش مهمّي به عهده داشت. در پژوهش حاضر، با بررسي بيش از دو هزار وصيت نامه و مجموعه‌های نوشتاري رزمندگان، وصيت نامه به عنوان قالب ادبي مستقل معرفي شده است؛ قالبي كه زير مجموعۀ هيچ نوع نوشتار ديگري نيست و ساختار قابل تعريف و منحصر به فردي دارد. پيكره شناسي وصيت نامه و تحليل ساختار بيروني و دروني اين قالب يا نوع نوشتاري، از بخشهاي ديگر پژوهش حاضر است.

هدف اين پژوهش، فراخواني نظريه پردازان ادبي، به «جاي دادن قالب وصيت نامه»، در كنار قالب‌های مستقل ادبي و پديده شناسي انواع ادبي هشت سال دفاع مقدس است.

گوارا باد بر اين شهيدان لذت انس و همجواريشان با انبياي عظام و اولياي كرام و شهداي صدر اسلام و گواراتر بر آنان باد نعمت رضايت حق كه: «رضوان من الله اكبر» و اينك ما و شما مانده‌ایم كه وارث آن رسالتيم و حامل آن امانت. امام خميني

با سلام و درود به ارواح پاك شهيدان هشت سال دفاع مقدس و تمامي شهيدان راه حقيقت و آزادي و اداي خضوع و فروتني به سالار شهيدان امام حسين و ياران راستين آن حضرت و با سپاس از كساني كه اين فرصت زيباي هم -انديشي و هم سخني درباره شهادت و از خود گذشتگي را فراهم كردند.

از زماني كه گفتگو درباره " انواع ادبي " در ايران صورتي رسمي يافته و وارد تعليمات رسمي و دانشگاهي شده است، مدت زيادي نمی‌گذرد. در سال‌های اخير، اين مسأله، موضوع سخن کتاب‌های بسياري قرار گرفته است و تعداد مقالات و کتاب‌هایی كه به شناسايي قالب‌ها و انواع ادبي پرداخته‌اند، در خور توجه و اعتنا هستند. کتاب‌هایی را كه در اين زمينه ترجمه شده است، نيز نبايد از نظر دور داشت.

در اين کتاب‌ها سعي شده انواع و قالب‌های نوشتاري فرهنگ و ادب فارسي معرفي شود. طبيعي است كه همه اين کتاب‌ها درباره به رسميت شناختن يك نوع ادبي يا تاريخ پيدايي و رواج يك نوع يا قالب، دقيقاً متفق القول نيستند، چرا كه اصولاً درباره پيدايش و به رسميت شناختن بسياري از انواع ادبي نمی‌توان به درستي دليل و تاريخي مشخصي ذكركرد.

طبع انسان به دلايلي تقريباً مشخص به سويي كشيده می‌شود و به آثاري توجه می‌کند كه در زمان‌های ديگر از نظر دور بوده است. اين ميل ممكن است تا مدتي برقرار بماند و سپس رو به تحليل برود. درباره تحليل روان شناختي و علل اجتماعي و سياسي پيدايي انواع ادبي سخن‌های بسياري می‌توان گفت.

ازجمله رويكردهايي كه در شناخت و بررسي مقوله‌های ادبي كاربرد فراوان دارد، جست و جو در پدیده‌های ادب با ملاحظه ربط و نسبت رخدادها و وقايع تاريخي- اجتماعي در آن‌هاست. بدين روي مقوله «جامعه شناسي ادبيات» و ادبيات تاريخي در سلسله مباحث تئوري ادبيات، موضوعيت پيدا می‌کند (كمري، 1373: 11).

ظهور يك اعجوبه ادبي يا يك رخداد تاريخي می‌تواند در ايجاد يا دگرگوني يك نوع ادبي نقش قابل توجهي داشته باشد.

«يكي از مسائل مهم تئوري انواع (Genre Theory) اين است كه مفهوم نوع، بعد از ظهور نويسندگان بزرگ تغيير می‌کند و به طور كلي می‌توان گفت كه انواع در اعصار مختلف، دستخوش تغيير می‌شوند» (شميسا، 1370،27).

تعداد زيادي از قالب‌ها و انواع ادبي در بين کتاب‌هایی كه به بررسي نوع و قالب‌های ادبي پرداخته‌اند، مشترك است و بسياري از علماي ادب در به رسميت شناختن آن انواع و قالب‌ها هم نظر هستند، قالب‌هایی مانند غزل، قصيده، رباعي و.... و انواعي همچون حماسه، ادبيات غنايي و... .

در ادبيات مكتوب فارسي، قالب‌های نثر، كمتر مورد توجه و شناسايي واقع شده‌اند. اين در حالي است كه قالب‌های نظم فارسي بسيار مورد توجه و دقت اديبان بوده‌اند و هر گونه استفاده يا تغييري در اين قالب‌ها از نظر دور نمانده است. علاوه بر اين، کتاب‌های جديدي كه درباره قالب‌های ادبي نگاشته شده‌اند؛ تقسيم بندی‌های خود را غالباً به تبعيت از گذشتگان ارائه داده‌اند و به همين لحاظ، کارکردهای جديد قالب‌های نوشتاري در نثر جديد چندان مطالعه نشده است.

يكي از قالب‌هایی كه در زبان و ادب فارسي تا به امروز چندان توجهي بدان نشده و در بررسي انواع از آن سخني گفته نشده، قالب يا نوع ادبي " وصيت نامه " است.

وصيت نامه احتمالاً بنا به نوع و علل نام گذاري در زيرِ مجموعه انواع نامه‌ها (و احتمالاً نوع رسمي نامه‌ها) قرار می‌گیرد. حدود و ویژگی‌های اين نوع نوشته در کتاب‌های ادبي تبيين و مشخص نگرديده است. اين در حالي است كه در طول تاريخ وصيت نامه‌های ارزشمندي از بزرگان علم و ادب و سياست و... برجاي مانده است و شايسته است مانند هر اثري از اين بزرگان مورد شناسايي ماهوي قرار گيرد.

در ادبيات عرب اين نوع نوشتاري در قالبي جداگانه و تحت عنوان " وصايا " معرفي و شناخته شده است و کتاب‌هایی نيز در اين زمينه نگاشته شده. گاه بخش‌هایی از کتاب‌هایی سترگ به اين عنوان اختصاص يافته است، مانند آنچه در كلام راستين مولاي متقيان علي (ع)، نهج البلاغه بيان شده و يا سفارش‌هایی از نبي اكرم (ص) كه با عنوان‌هایی همچون «وصايا الرسول» گردآوري شده است.

شايان ذكر است كه تعريف ادباي عرب از وصيت نامه، شايد چندان قابليت انطباق دقيق با عنوان وصيت نامه در ادبيات فارسي را نداشته باشد. در ادبيات عرب صورت‌هایی شفاهي نيز از اين موضوع مورد نظر بوده است. به پيروي از ادبيات عرب، چند كتاب با موضوع مجموع وصايا و سفارش‌های بزرگان و همچنين وصيت نامه‌های مكتوب اين افراد در ادبيات فارسي نيز نگاشته شده، مانند: وصايا الرسول و الائمه رسولي محلاتي و گنجينه وصايا سيد محمد نحوي و... .

اما اين قالب در مجموعه آثار گذشته ادب فارسي چندان مورد توجه و شناسايي واقع نشده و به عنوان يك قالب نوشتاري داراي ماهيت و اسلوب مشخص، معرفي نشده و اگر هم ذكري از آن به ميان رفته، به عنوان زير مجموعه قالب‌های اصلي ديگر به آن اشاره اي گذرا شده است، درحالي كه در ادب فارسي وصيت نامه‌های بسياري وجود دارد كه از جهات بسياري (علمي، ادبي، اجتماعي، سياسي، عقيدتي و...) در خور توجه و اعتنا هستند.

می‌توان گفت تعريفي كه گذشتگان ما از وصيت داشته‌اند، با تعريف امروزيان متفاوت است. وصيت نامه امروز، با يك سفارش شفاهي پيش از مرگ كه در گذشته صورت می‌گرفت، بسيار متفاوت است. درطول تاريخ به انواع مختلف وصيت نامه‌هایی با شکل‌های متفاوت - اعم از شعر و نثر - ارائه شده است. بدين لحاظ جا دارد كه وصيت را با عنواني مستقل مورد شناسايي قرار دهيم و حتي فراتر از يك قالب، آن را به عنوان نوعي مستقل و مشخص كه داراي زير مجموعه‌هایی نيز هست، معرفي و شناسايي كنيم.

از جمله دلايلي كه براي كم اعتنايي به قالب نوشتاري وصيت نامه از سوي علماي ادب می‌توان برشمرد، موارد زير است:

1 – شايد مهم‌ترین دليلي كه باعث می‌شود وصيت نامه يك قالب ادبي و نوشتاري مستقل به شمار نيايد، اين است كه غالب نويسندگان وصيت، " نويسنده " با معناي متعارف آن نيستند و منظورشان از نوشتن وصيت، خلق يك اثر ادبي نبوده است.

2- در گذشته وصيت بيشتر شفاهي بوده است و در مواردي نادر و مگر از سوي بزرگان علم و ادب و صاحبان مال و مكنت، اين متن مكتوب نمی‌شده است. بنابراين، اثري تا به طور رسمي و دائم صورت مكتوب نيابد، نمی‌تواند مورد بررسي قالبي قرار گيرد.

3- در گذشته بيشتر جنبه‌های مادي موارد وصيت، مورد نظر بوده است و شايد همين امر باعث شده است كمتر به ساختار دروني و محتوايي آن توجه شود.

4 – اين قالب نوشتاري در طول زندگي هركس فقط يك بار مورد استفاده قرار می‌گیرد و يك بار استفاده از يك قالب آن را محدود نشان می‌دهد.

5 - شايد محدوديت دفعات استفاده از اين قالب، باعث شده است كسي كه به نوشتن وصيت می‌پردازد، شناخت ساختاري آن را ضروري نداند و به همين لحاظ، ساختار بيروني و دروني اين قالب نيز چندان مورد تجزيه و تحليل علماي علم ادب قرار نگرفته است.

6 – اين نوع نوشته‌ها، جنبه اي شخصي و خصوصي دارد و در بسياري مواقع، مخاطب اين نوع نوشته‌ها، تعداد زيادي از انسان‌ها نيستند.

البته، شايد دلايل ديگري نيز براي به رسميت نشناختن وصيت نامه به عنوان يك قالب نوشتاري مستقل وجود داشته باشد، اما دلايل بسياري نيز می‌تواند وجود داشته باشد كه ما از علماي ادب بخواهيم وصيت نامه را به عنوان قالبي مستقل بازشناسي كنند. پيش از ذكر اين دلايل درباره اهميت ماهيتي وصيت نامه نكاتي را يادآور می‌شویم؛ با تأكيد بر اين نكته كه منظور از وصيت نامه در اين مقاله، وصيت نامه شهداي هشت سال دفاع مقدس است:

از آن جايي كه پديده جنگ و رواج وصيت نامه نويسي و شهادت تعداد بسياري از رزمندگان بيدار دل در عصر حاضر، در پيدايي و رواج اين قالب نقش عمده اي دارد؛ شايسته است به اين قالب نوشتاري كه از آثار فرهنگي جنگ است، با در نظر قرار دادن «عامل زمان به عنوان پديد آورنده انواع ادبي» ديد و نگرش تازه اي داشته باشيم و درباره مستقل بودن و پديده شناسي اين قالب يا نوع ادبي بيشتر تأمل و گفتگو كنيم.

امام راحل (ره) در باره اثر بخشي اين وصيت نامه‌ها می‌فرماید: «اين وصيت نامه‌ها انسان را می‌لرزاند و بيدار می‌کند». (رجبي، 1380: 223) و همچنين در جايي ديگر می‌فرمایند: «اين وصيت نامه‌هایی كه اين عزيزان می‌نویسند را مطالعه كنيد، پنجاه سال عبادت كرديد. خدا قبول كند، يك روز هم يكي از اين وصيت نامه‌ها را بگيريد مطالعه كنيد و تفكر كنيد. از این‌ها قدري تعليم و تعلم پيدا كنيد» (بنيادشهيد كردستان،1380: مقدمه).

با اين توصيف بايد پرسيد در بين ديگر قالب‌های نوشتاري، كدام قالب به اين قوت و قدرت توانسته است پيام خود را بيان كند؟ و آيا نويسنده يك وصيت نامه، هم ارز با يك نويسنده معمولي است؟

شهيد چمران درباره نويسنده وصيت می‌گوید: كسي كه وصيت می‌کند، آدم ساده اي نيست؛ بزرگ‌ترین مقامات عملي را گذرانده، سردي و گرمي روزگار را چشيده؛ از زيباترين و شدیدترین عشق‌ها برخوردار شده؛ از درخت لذات زندگي ميوه چيده؛ از هرچه زيبا و دوست داشتني است، برخوردار شده و در اوج كمال و دارايي همه چيز خود را رها كرده و به خاطر هدفي مقدس، زندگي دردآور و اشكبار شهادت را قبول كرده است (رجبي،1380:16).

در طول تاريخ وصیت‌هایی از سوي بزرگان دين و فرهنگ نوشته شده است كه بر جنبه‌های عقيدتي و فكري صاحب وصيت تأكيد ورزيده است و براي مشتاقان به يادگار مانده است. شايد وصيت نامه‌های شهيدان دوران دفاع مقدس نيز از اين دست وصيت نامه‌ها باشد. در حقيقت، وصيت نامه شهيدان دوران هشت سال دفاع مقدس هر كدام وصيتي از جنس وصيت خواص است. اگر چه وصيت نامه شهيدان، با وصيت نامه‌های خواص شباهت‌های بسياري دارد، اما با اين حال با توجه به دلايل رواج وصيت نامه نويسي و ساختار دروني اين نوع نوشتاري، می‌تواند گونه اي مستقل به شمار آيد، چرا كه اين وصيت نامه‌ها كه شاهكاري از حماسه و ايثار است، به گونه اي جديد و با نيتي بديع نگاشته شده و در تداوم جنگ و تهييج جوانان به ادامه جنگ و وفاداري به آرمان‌های شهيدان تأثير غير قابل انكاري داشته است.

در طول هشت سال دفاع مقدس اين قالب نوشتاري مورد اعتنا و توجه خاصي قرار گرفت. رزمندگان بلافاصله با رفتن به جبهه با عشق به شهادت، وصيت نامه خود را تنظيم می‌کردند. گاه با شروع هر عملياتي وصيت نامه اي جداگانه می‌نوشتند و از آن جايي كه اين وصیت‌ها جنبه اي معنوي و اعتقادي داشته است؛ رزمندگان براي تأكيد به

آرمان‌هایشان بارها و بارها از اين قالب براي بيان آرمان‌های معنوي خود بهره می‌جستند. به همين دليل، گاه از هر شهيد چند متن مكتوب به عنوان وصيت نامه برجاي مانده است و اين شهيدان مكرم گاه براي دوستان، اعضاي خانواده و ملت ايران وصيت نامه‌هایی جداگانه نوشته‌اند.

وصيت نامه‌های رزمندگان اسلام شاهكار نوشتاري است. در گوشه‌هایی از اين درياي پر معني به ادبيات غنايي نزديك می‌شویم، آن جا كه يك شهيد به بيان احساس خود راجع به عشق به محبوب ازلي، امام حسين(ع)، و عشق به شهادت و امام راحل «ره» می‌پردازد؛ نمونه اي كامل و بي نظير از ادبيات غنايي را در پيش روي داريم و از سويي

جلوه گري ادب حماسي را در آيينه اين نوشتار می‌بینیم. آن جا كه يك مجاهد راه حق درباره ايمان و يقين به راه و هدف خود می‌نویسد و از سر تحقير دشمن را مورد خطاب قرار می‌دهد و او را به رزم بي امان فرا می‌خواند؛ سراسر حماسه است و شجاعت. ادبيات تعليمي نيز جايگاهي ويژه در اين درياي معني دارد. اضافه بر بخش‌های ياد شده وصيت نامه سراسر تعليم، اندرز، آموزش، فراخواني مردم به الگو قرار دادن قيام امام حسين (ع) و سفارش به تقوا و اجراي احكام الهي است.

در ادامه، با تأكيد به تعدادي از موارد ياد شده، دلايل زير را براي به رسميت شناختن قالب وصيت نامه اضافه می‌کنیم:

1- امروزه وصيت نامه به شيوه اي جديد و متفاوت با قرون گذشته نوشته می‌شود. در حقيقت اين نوع ادبي در طول تاريخ دچار دگرگونی‌هایی شده است و عنوان «وصيت» يا «وصايا» ي گذشتگان ما هم به سبب شباهت‌های صوري و هم به دليل شباهت‌های معنايي و ساختار دروني با «وصيت نامه» امروز تفاوت دارد. در گذشته وصيت، غالباً به صورت شفاهي بيان می‌شد و در مواردي اندك، نوشته می‌شد، اما امروزه فقط نوع مكتوب آن رسميت دارد و رايج است.

در دوران دفاع مقدس شهيدان به طور رسمي وصيت نامه خود را می‌نوشتند، حتي پيش از حمله‌ها، فرم‌های وصيت نامه توزيع می‌شد و رزمندگاني كه احياناً از سواد كافي برخوردار نبودند؛ با ياري رزمندگان ديگر وصيت نامه خود را می‌نوشتند (بنياد شهيد استان كردستان، 1380: 10). البته، شهيدان وصیت‌هایی شفاهي نيز داشته‌اند كه در اين جا مورد بحث نيست.

2– براي نوشتن يك اثر وجود يك نويسنده به معناي متعارف آن ضروري نيست. از آن جايي كه منظور از «وصيت نامه» در اين مقاله وصيت نامه شهداست، بايد اظهار كرد كه شايد همه رزمندگان شهيد، اديب نبودند، اما در نوشتن وصيت نامه تا جايي كه توانسته‌اند به درستي و استواري كلام خود اندیشیده‌اند. بسياري از شهيدان دانش آموز و دانشجو بوده‌اند و با درستي و اهميت كلام به نسبت آشنا بوده‌اند و براي افزايش اثرگذاري به استواري كلام خود اندیشیده‌اند. علاوه براين، در بين اين آثار نوشته‌هایی به چشم می‌خورد كه نشان دهنده دقت بسيار نويسنده به رواني و زيبايي كلام خود است. وصيت نامه آخرين كلام باقي مانده از آنان است و قرار است پس از مرگ آنان بين مردم منتشر شود. بنابراين، غالب وصيت نامه‌ها، با كلماتي شيوا و روشن و تأثير گذار نگاشته شده‌اند.

تعدادي از اين نوشته‌ها شاهكار كلام نوشتاري هستند. به خاطر همين نمونه‌ها هم می‌توان يك نوع و قالب مستقل براي وصيت نامه در نظر گرفت.

3- رزمندگان با مخاطب قرار دادن همه مردم سعي در بيان عقايد خود از اين طريق و تهييج مردم براي ادامه جنگ داشته‌اند. وقتي به جنبه تأثير گذاري نوشته اي تا بدين حد توجه شود، حتماً بايد آن را صورتي از نوشتار هدفدار به شمار آورد، نه نوشته اي اتفاقي و بي برنامه.

4– رزمندگان هنگام نوشتن وصيت نامه، حتماً به صورت و ساختار بيروني توجه داشته‌اند. اين توجه گاهي به صورت ناخودآگاه و بر اثر مطالعه وصیت‌های ديگر شهدا بوده است. ساختار اين قالب در جان و ذهن رزمندگان نشسته و در هنگام نوشتن بر قلم آنان جاري شده است. در بسياري مواقع، وصيت نامه‌ها، قالب بيروني مشخصي دارد. هم اكنون نيز كتابچه وصيت براي افراد عادي و وصیت‌های معمول در بازار مطبوعات و تأليفات موجود است.

5- وصيت نامه‌ها مانند ديگر قالب‌های نوشتاري از يك شخصيت قابل تعريف برخوردارند؛ به اين ترتيب كه اجزاي يك وصيت نامه را می‌توان تشريح كرد و آن‌ها را از يك ديگر باز شناخت و با ديگر وصیت‌ها تطبيق داد.

6- اگر براي به رسميت شناختن و به شمار آوردن يك نوع يا قالب، تعداد كاربرد يك اثر مورد نظر باشد؛ وصيت نامه‌های شهيدان دفاع مقدس از نظر تعداد، بسيار قابل توجه هستند. به تعداد شهيدان دوران دفاع مقدس وصيت نامه نوشته شده و همان طور كه اشاره شد، حتي تعدادي از شهيدان بيش از يك مورد وصيت مكتوب دارند. اين در حالي است كه بعضي انواع ادبي كه در کتاب‌ها به عنوان يك نوع شناخته شده‌اند، هيچ وقت از نظر تعداد قابل قياس با اين مقدار وصيت مكتوب هشت سال دفاع مقدس نيستند.

7– يك بار نوشتن و استفاده از اين اثر نمی‌تواند دليلي براي بي توجهي به اين قالب باشد. خيلي از آثار ماندگار فارسي نيز در طول عمر پديدآورندگانشان يك بار به كار برده شده‌اند، مانند سفرنامه ناصر خسرو.

8- وصيت نامه، سندي رسمي و معتبر است. وقتي نوشته اي از نظر رسمي و قانوني مورد اعتبار است، چرا نبايد از سوي اديبان مورد توجه و امعان نظر قرار گيرد؟

9 - وصيت نامه شهدا شكل بيروني و شكل دروني قابل تعريفي دارد، حدود و اوصافش مشخص است و با نوع قديم آن وجوه مشتركي وجود دارد؛ با اين حال قالبي سراسر ابتكار، حس برانگيز و تأثير گذار است و در چهارچوب قراردادها نگنجيده است. وصيت نامه شهيدان تابلويي است از مراحل تكامل و مسير معنوي يك انسان. در بحث انگيزه شناسي به وجود آمدن يك اثر بايد به اين نكته اشاره كنيم كه هدف رزمندگان هشت سال دفاع مقدس از نوشتن وصيت نامه در طول تاريخ كم نظير وحتي بي نظير است. هدف آنان از نوشتن وصيت، فرياد پيام خونين براي نوع بشر است. به تعبيري می‌توان گفت وصيت نامه فرياد بلند انسانيت راستين است كه براي همه اعصار باقي است. در اين قالب نوشتاري هدف فقط بيان حقايقي است كه يك انسان پيش از مرگ بدان‌ها وقوف می‌یابد، بيان و نوشتن يك اثر شعاري وتقليدي نيست.

10 - در اين وصيت نامه‌ها، بجز مواردي اندك به موارد مادي زندگي اشاره اي نشده است. حتي در اين بخش نيز سراسر ايثار و بخشش است كه به چشم می‌خورد. در وصيت نامه شهيد محسن گردن صراحي آمده است: مقدار پولي كه از سپاه بابت حقوق دريافت شده را جمع آوري كرده و به صندوق سپاه باز گردانيد و کتاب‌های موجود مرا در خانه به يكي از مساجد و مراكز مورد نياز واگذار كنيد. يك عدد كفن طواف داده شده در حرم امام رضا (ع) در قسمت بالاي قفسه اطاق منزل دارم، چون سه يا چهار سال از زمان فروش (خريد) آن گذشته و خمس آن را نداده‌ام، خمس آن را به هر مقدار كه هست بپردازيد. مبلغ 600 تومان نزد تعاوني مدرسه عالي شهيد مطهري و مبلغ ديگر در رساله همراه من موجود است، همه آن‌ها را به حساب جبهه و جنگ واريز كنيد. كليه لباس و وسايلي كه مربوط به جبهه نزد من است را پس از شهادتم تحويل مراكز نظامي بدهيد ... (رجايي، 1378: 283). شهيد مزروعي می‌نویسد: خمس مالم را داده‌ام و بدهكار كسي نيستم. فقط از مهريه همسرم مقداري ممكن است بدهكار باشم. هرچه بدهكارم بپردازيد.. (سازمان آموزش و پرورش اصفهان، 1381: 261). شهيد حسن پورگونه می‌نویسد: من نه به كسي بدهكارم و نه طلبكار و آن يك مقدار پول را هم كه دارم، خودتان مي دانيد...(مرتضوي قهوي، 1381: 274). شهيد محمد رضا خوشبخت نيز در نامه جاودانه خود می‌نویسد: فقط خواهش من از شما اين است كه بعد از شهادتم بدهی‌هایم را بپردازيد و از آن‌ها عذر خواهي كنيد كه نتوانستم زودتر بدهی‌ام را بپردازم و خمس مابقي دارايي اندكم را بدهيد و باقي مانده در اختيار پدرم می‌ماند كه در راه اسلام خرج كند (مرتضوي قهوي، 1381: 260).

11 – رزمندگان نوشتن وصيت را ادامه رسالت خود می‌دانستند و مانند خود جهاد، نوشتن وصيت را براي خود واجب به حساب می‌آوردند. به عبارتي، وصيت نامه بيانيه جهاد يك شهيد به شمار می‌آید. شهيد حافظ صادقيان می‌نویسد: در ابتداي امر مايل به نوشتن چيزي به نام وصيت نامه نبودم، ولي تكليف اقتضا می‌کرد كه بنويسم. شهيد احمد جوهر

می‌نویسد: در اين لحظه قلم در دستم سنگيني می‌کند و نمی‌داند چگونه بر اين كاغذ سفيد كوچك نقش بندد، ولي من با خودم فكر می‌کنم كه شايد حركات اين قلم بر روي اين ورق كوچك و سفيد، مانند قطرات خونم، باعث آگاهي بعضي از افراد جامعه و همشهريانم شود (رجايي، 1378: 285).

12 – نوشتن وصيت فقط براي زمان خود شهيد و براي اطرافيان شهيد نيست. شهدا می‌دانستند كه وصيت آنان پيامي است براي آيندگان و مطمئن بودند يكي از ابزاري كه ياد حماسه و دليري را به خوبي در اذهان تثبيت می‌کند، مكتوب كردن آرمان‌هایی است كه براي آن از جان خود گذشته‌اند و در حقيقت، وصيت اقراري است مكتوب به درستي راه و هدفي كه به خاطر آن كشته شده‌اند. شهيد معصوم نيك رنجبر می‌نویسد: تنها طرف صحبتم اميدان آينده انقلاب هستند. آن روز كه پشت ميز نشسته و كتاب تاريخ را ورق زدند، وقتي كه به عكس سنگر يا ديگر برنامه‌های جبهه می‌رسند و نگاهشان را جلب می‌کند، تنها به ساختمان سنگر يا به جسم ظاهر رزمندگان نينديشند. بلكه بدانند كه سنگرهاي آنان معبد و محل راز و نياز و شب زنده داری‌هایشان بوده است ... (رجايي، 1378: 277)

اين موارد، نکته‌هایی است كه براي شناختن وصيت نامه به عنوان يك قالب مستقل به نظر می‌رسد.

البته، بايد اذعان داشت كه اظهار نظر درباره قالب‌ها و انواع ادبي درعرصه ادبيات مقاومت، نيازمند پژوهش و كار تحقيقي عميقي است كه اين مهم هنوز چندان حاصل نشده است، اما با توجه به دلايل ذكر شده و براي زنده نگاه داشتن ياد و خاطره شهيدان و آرمان‌های آنان، در بحث انواع ادبي وصيت نامه می‌تواند به عنوان يك قالب جديد مطرح

شود؛ قالبي مستقل كه زير مجموعه هيچ نوعي نوشتاري ديگري نيست.

براي اثبات سخن خود درباره ساختار بيروني و دروني وصيت نامه، بيش از دو هزار وصيت نامه شهيدان هشت سال دفاع مقدس را بررسي نموديم. اجزاي زير را می‌توانیم تشكيل دهنده پيكره بيروني وصيت نامه قلمداد كنيم:

1- نام خدا و ذكر آيات مقدسي كه بر جهاد و ايثار مال و جان وشهادت تأكيد دارند.

2 - مقدمه: در مقدمه غالباً اقرار به درستي راه و اقتدا به سالار شهيدان و نيايش و مناجات با خداوند متعال مطرح شده است.

3- متن اصلي: مضمون اصلي وصيت، پيام يك مجاهد راه خداست و متن اصلي وصيت نامه در اين بخش بيان می‌شود.

4- پیام‌ها، يادكرد از خانواده و دوستان، طلب حلاليت از آنان، بخصوص از مادر و در خاتمه در بعضي موارد اشاره به مسائل مالي و خانوادگي.

در مورد ساختار دروني و موضوع يابي وصيت نامه‌های شهيدان، خوشبختانه کتاب‌های زيادي تأليف شده، از جمله مهم‌ترین مضمون‌های وصيت نامه موارد زير است:

الف- نیایش‌ها: بخش اصلي اين وصيت نامه‌ها به نيايش با معشوق ازلي اختصاص دارد. در بخش نیایش‌ها، اين موارد مطرح شده است: 1 – حمد و سپاس: بيان احساس امتنان و سپاس از خداي متعال و نعمت‌های الهي؛ 2 – اقرار و اعتراف: اعتراف به تقصيرات، گناهان، سستی‌ها، ضعف‌ها و...؛ 3 – اعتذار و پوزش: عذر خواهي از اشتباهات و خطاهاي گذشته؛ 4 – طلب مغفرت: پس از اقرار به گناه و عذر خواهي از خطاها نوبت به طلب بخشش از درگاه خداي متعال می‌رسد؛ 5 – استمداد: طلب ياري و مدد الهي در رسيدن به اهداف و توفيق پيمودن راه و مسير انتخاب شده؛

5 – بيان هدف و انگيزه يكي از موضوعاتي كه در اكثر وصيت نامه‌های شهدا و بويژه در بخش نیایش‌ها به چشم می‌خورد، بيان هدف و علت حضور در جبهه‌های نبرد حق عليه باطل است كه با مخاطب قرار دادن خداي متعال و به شهادت گرفتن حضرتش به آن اشاره می‌کنند؛ 7 – بيان احساس درون: ابراز حالات دروني و دغدغه‌های باطني و دلواپسی‌ها؛ 8 – روحيه جمع گرايي: دعا براي ديگران و توصیه‌های اخلاقي، اجتماعي، سياسي، و ... نسبت به ديگران، بيانگر روحيه جمع گرايي شهداست؛ 6 – يقين و پيش آگاهي: از مهم‌ترین مباحث مطرح شده در وصيت نامه‌های شهدا كه وجه تمايز آن با وصيت نامه‌های ساير انسان‌هاست، موضوع يقين و آگاهي آن‌ها نسبت به آينده خود و انسان‌هاست، موضوع يقين و آگاهي آن‌ها نسبت به آينده خود و شهادتشان در راه خداست، به طوري كه آن‌ها به مرحله اي از يقين و اطمينان رسیده‌اند كه بر شهادت خويش شاهدند و فدا شدن خود را به چشم دل می‌بینند (مختاري پور، 1358:16).

7- اقرار به انتخاب آگاهانه و اقتدا به امام حسين، شباهت انقلاب اسلامي با قيام امام حسين (ع)، دعوت از باز ماندگان به الگو قرار دادن حضت زينب (س) و.... يكي از مهم‌ترین موضوعات وصيت نامه‌های شهداست.

8 – سفارش در مورد پيروي از امام خميني (ره): تأكيد بر الگو پذيري از امام، اطاعت از امام، تداوم راه امام، حمايت از امام، خط امام، دعا به امام، عشق و ارادت به امام، قدر داني و اداي دين نسبت به امام، امام به عنوان نايب امام زمان (عج) (رفيعي، 1379،: 1)؛

9 – پیام‌ها و سفارش‌ها: هدف اصلي از نوشتن وصيت، مكتوب كردن پيامي است كه خون يك شهيد می‌تواند براي همه انسان‌ها داشته باشد. شهيد فتح الله ابراهيمي می‌نویسد: اگر خوني پيام نداشته باشد، در تاريخ گنگ می‌ماند (ابوالحسني؛ 1386: 17) از جمله اين پیام‌ها تأكيد بر انتخاب آگاهانه، سفارش به ادامه جنگ تا تحقق اهداف مورد نظر، حمايت از انقلاب، دعوت از مردم به شناخت حقايق اسلام و اتحاد و... است.

براي بازشناسي وصيت نامه به عنوان يك قالب مستقل بايد به طور دقيق ساختار بيروني و دروني اين نوع نوشته‌ها را بررسي كرد كه البته مجالي نيست. فقط بايد اذعان كرد كه حق مطلب آن گونه كه بايد، ادا نشده و نتوانسته‌ام به سفارش برادرشهيدم، حافظ صادقيان كه «كار را درست تحويل دهيد» عمل نمايم و اين به سبب رفعت مقام شهادت و آثار آن و از سويي ديگر، كمي بضاعت علمي مطرح كننده موضوع است. اين نوشته فقط دعوتي از نظريه پردازان فرهنگ و ادب براي باز شناسي قالب‌های ویژه‌ی ادبيات پايداري است.

سخن امام بيانگر نهايت ناتواني ما در بيان حقيقت مطلب است آن جا كه می‌فرماید:

«با كدام قلم و بيان، می‌توان از عزيزاني كه سنگرهاي جنگ را به محراب مسجد و معراج الي الله تبديل کرده‌اند ثناكرد. گيرم كه قلم فرسايان هنرمند بتوانند میدان‌های شجاعت و دلاوري آنان و قدرت و جسارت فوق العاده آنان را در زير آتش مسلسل‌ها و توپ‌ها و تانک‌ها ترسيم نمايند، و نقاشان و هنر پيشگان بتوانند پیروزی‌های هنرمندانه آنان را در آن شب‌های تار در مقابل موشک‌ها و بمب افكن هاي دشمن غدار و عبور از پيچ و خم‌های سیم‌های خاردار و کوه‌های سر به فلك كشيده و بيرون كشيدن دشمنان خدا از سنگرهاي بتوني مجهز به جهازهاي پيشرفته را مجسم نمايند، آن بعد الهي – عرفاني و آن جلوه معنوي رباني كه جان‌ها را به سوي خود پرواز می‌دهد و آن قلب‌های ذوب شده در تجليات الهي را با چه قلم و چه هنر و چه بياني می‌توان ترسيم كرد؟»

* سندس صادقيان

منابع و مآخذ

حاجي ابوالحسني، عبدالحسين. (1386). نردبان تكامل، نشر صبح صادق.

رجايي، غلامعلي. (1387). سيرت شهيدان، تهران: نشر شاهد.

رجبي، پروين. (1380). وصايا، انتشارات زنده رود.

رسولي محلاتي، سيد هاشم. (1379). وصاياالرسول و الائمه، تهران: دفتر نشر فرهنگ اسلامي.

رفيعي، محمود. (1379). امام در كلام شهدا، نشر شاهد.

سازمان آموزش و پرورش استان اصفهان. (1381). يادمان شهداي فرهنگي استان اصفهان، اصفهان، بهار.

شميسا، سيروس. (1370). انواع ادبي، تهران: انتشارات باغ آينه.

كمري، عليرضا. (1373). خاطره نويسي و خاطره نگاشته‌ها، انتشارات حوزه هنري سازمان تبليغات اسلامي.

مختاري پور، حسن. (1385). نیایش‌های آسماني، اصفهان: نشر سرو چمان.

مرتضوي قهي، مرتضي. (1381). ياد ياران و صحبت عاشقان مسجد المهدي، تهران.

معاونت فرهنگي و پژوهشي بنياد شهيد انقلاب اسلامي كردستان. (1380). حديث جاودانه، تهران: انتشارات عابد.

نحوي، سيد محمد. (1374). گنجينه وصايا، تهران: انتشارات اسلامي

 
کد مطلب: 114700
 


 
 
فرهنگ عاشورا، سرمشق معنویت شهدا
 

دکتر بهروز بزرگی، مدیرکل ارتباطات و مراجعات بنیاد...